Giới thiệu

Từ xa xưa, các sản phẩm từ ong đã được sử dụng rộng rãi trong y học dân gian nhờ chứa nhiều hợp chất hoạt tính sinh học và mang lại nhiều giá trị chăm sóc sức khỏe. Những sản phẩm này bao gồm mật ong, keo ong, phấn hoa, sữa ong chúa, sáp ong và nọc ong.

Sáp ong tự nhiên, còn gọi là Cera Alba, là loại sáp do ong mật tiết ra trong quá trình xây tổ. Sau khi được thu hoạch và tinh chế, sáp ong thường có màu từ trắng ngà đến vàng nhạt, đi kèm mùi thơm nhẹ đặc trưng. Nhờ nguồn gốc tự nhiên, độ an toàn cao, lành tính và thân thiện với môi trường, sáp ong ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong các sản phẩm chăm sóc sức khỏe và xu hướng tiêu dùng bền vững. (3)

Trong lĩnh vực mỹ phẩm, sáp ong được đánh giá cao nhờ đặc tính ít gây kích ứng và ít làm bít tắc lỗ chân lông. Nguyên liệu này thường được sử dụng như một chất làm đặc, chất làm mềm da và chất hỗ trợ nhũ hóa trong nhiều công thức chăm sóc da cũng như sản phẩm trang điểm. Ngoài ra, một số nghiên cứu còn cho thấy hỗn hợp gồm mật ong, dầu ô liu và sáp ong theo tỷ lệ bằng nhau có thể hỗ trợ cải thiện tình trạng viêm da, vảy nến, đồng thời góp phần giảm các vấn đề nhiễm khuẩn và nhiễm nấm trên da. (1)

Đặc điểm nổi bật của sáp ong

Sáp ong không tan trong nước và có khả năng kháng lại nhiều loại axit. Nguyên liệu này có thể tan trong nhiều dung môi hữu cơ như acetone, ether, benzene, xylene, toluene, chloroform và carbon tetrachloride. Tuy nhiên, ở nhiệt độ phòng, sáp ong không hòa tan hoàn toàn trong các dung môi này. Khi được gia nhiệt vượt quá điểm nóng chảy, sáp sẽ tan dễ dàng hơn, kể cả trong ethanol. (2)

Sáp ong được tiết ra từ các tuyến sáp nằm ở vùng bụng của ong thợ, chủ yếu vào cuối mùa xuân khi đàn ong bước vào giai đoạn phát triển mạnh. Từ nguồn đường trong mật, ong tạo ra sáp để xây nên tổ ong với cấu trúc bền chắc và ổn định. Thành phần hóa học của sáp ong có thể thay đổi tùy theo loài ong và khu vực sinh sống, nhưng nhìn chung bao gồm hydrocarbon, axit béo tự do, rượu béo tự do, các monoeste sáp mạch thẳng, hydroxymonoeste và các este sáp phức tạp.

Khi mới được tiết ra, sáp ong có màu trắng, mềm và dẻo. Sau khi được ong sử dụng để tạo thành các ô tổ, sáp dần trở nên cứng hơn để hình thành cấu trúc ổn định. Theo thời gian, màu sắc của sáp ong cũng thay đổi do chịu ảnh hưởng từ keo ong, phấn hoa, mật ong và các tạp chất tự nhiên tích tụ trong tổ. Vì vậy, sáp có thể chuyển dần từ trắng sang vàng nhạt, vàng hổ phách rồi đến nâu sẫm. Những bánh tổ dùng để nuôi ấu trùng thường có màu đậm hơn do còn lại kén nhộng trong ô. Bên cạnh đó, nguồn mật hoa khác nhau cũng có thể ảnh hưởng nhất định đến màu sắc tự nhiên của sáp ong.

Công dụng nổi bật của sáp ong trong mỹ phẩm

Kháng khuẩn

Sáp ong tự nhiên có khả năng ức chế kháng khuẩn đối với nhiều loại vi khuẩn khác nhau cũng như nấm men C. albicans. Hiệu quả của sáp ong đã được chứng minh đối với một số vi khuẩn Gram dương như S. epidermidis, Streptococcus pyogenes (S. pyogenes) và S. aureus, đồng thời cũng có tác dụng trên P. aeruginosa, B. subtilis và E. coli thuộc nhóm Gram âm. (1,2)

Hạn chế mất độ ẩm

Sáp ong giúp bôi trơn và làm mềm da, đồng thời làm giảm tình trạng mất nước qua biểu bì. (1)

Tạo đặc cho sản phẩm

Nhờ đặc tính ít gây kích ứng và ít gây bít tắc lỗ chân lông, sáp ong thường được sử dụng làm chất tạo đặc (1)

Chống oxy hóa

Sáp ong cho thấy khả năng  loại bỏ gốc tự do DPPH đáng kể trong các thử nghiệm hoạt tính loại bỏ gốc tự do (3)

Lịch sử ứng dụng của Sáp ong

Sáp ong đã xuất hiện rất sớm trong lịch sử nhân loại và được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Dấu vết cổ xưa nhất được ghi nhận là việc sáp ong được dùng để trám một chiếc răng sâu có niên đại hơn 6.500 năm tại châu Âu. Về sau, nguyên liệu này tiếp tục hiện diện trong đời sống cổ đại, từ y học và làm đẹp ở Trung Quốc thời kỳ đầu cho đến chăm sóc tóc, hội họa và ướp xác ở Ai Cập.

Không chỉ vậy, sáp ong còn được tìm thấy trên các đồ gốm từ thiên niên kỷ thứ 5 trước Công nguyên, cho thấy nó từng được sử dụng như một lớp phủ giúp chống thấm nước. Ở Hy Lạp và La Mã cổ đại, sáp ong thường được phối hợp với dầu ô liu và thảo mộc để tạo thành thuốc mỡ hỗ trợ làm dịu vết thương, đồng thời được dùng như một loại kem dưỡng giúp làm mềm da.

Cùng với sự phát triển của văn minh chữ viết, sáp ong còn đóng vai trò như vật liệu niêm phong thư từ và tài liệu quan trọng. Khi nghề kim hoàn và đúc kim loại phát triển, sáp ong tiếp tục được ứng dụng trong kỹ thuật đúc mất sáp để tạo nên tượng đồng và các món trang sức bằng kim loại quý.

Bên cạnh đó, nến làm từ sáp ong cũng đã được sử dụng từ rất sớm, từng xuất hiện trong các lăng mộ Ai Cập cổ đại và được tầng lớp khá giả ở khu vực Địa Trung Hải ưa chuộng. Đến thời Trung Cổ, nến sáp ong trở nên phổ biến trong các nhà thờ nhờ khả năng cháy ổn định, ánh sáng đẹp và ít tạo khói.

Ứng dụng của sáp ong 

• Son môi - son dưỡng - son bóng.
• Mặt nạ.
• Kem dưỡng thể.
• Dầu gội - dầu xả.
• Sáp vuốt tóc.

Lưu ý sử dụng

• Do có khả năng tạo lớp màng trên bề mặt da, sáp ong có thể không phù hợp đối với những người có làn da dầu hoặc da dễ nổi mụn.
• Cần bảo quản ở nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp.

Tài liệu tham khảo

(1) Gupta, G., & Anjali, K. (2023). Environmentally friendly beeswax: Properties, composition, adulteration, and its therapeutic benefits. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 1110(1), 012041.

(2) Dumitru, C. D., Neacsu, I. A., Grumezescu, A. M., & Andronescu, E. (2022). Bee-derived products: Chemical composition and applications in skin tissue engineering. Pharmaceutics, 14(4), 750. 

(3) Al-Yousef, H. M., et al. (2024). Exploring the potential of hydro alcoholic crude extract of beeswax as antibacterial antifungal antiviral antiinflammatory and antioxidant agent. Scientific Reports.